ซองบรรจุอาหาร
ไพศักดิ์ อนันต์นุกูล

ปัจจุบันมีอาหาร ขนมขบเคี้ยวรสชาติและรูปแบบต่างๆ เช่น บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป มันฝรั่งทอดกรอบ ข้าวเกรียบ คุกกี้ ข้าวโพดคั่ว ขนมอบกรอบ และอื่นๆ อีกมากมายที่บรรจุในซองพลาสติก วางขายตามท้องตลาด เมื่อเราซื้อมา บริโภคจะพบว่าบางครั้งสินค้าข้างในซองจะอ่อนนุ่มไม่กรอบ หรือบางทีก็ มีกลิ่นเหม็นหืน ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น ทั้งๆ ที่ซองอาหารบรรจุและปิดผนึกเรียบร้อยมิดชิด
ซองอาหารหรือขนมทำมาจากแผ่นฟิล์มพลาสติกและมักทำจากฟิล์มพลาสติกหลายชนิดหรือหลายแผ่นมาประกบกัน เช่น polyethylene ประกบกับ polypropylene หรือ polyethylene ประกบกับฟิล์ม metalized เป็นต้น เพื่อเพิ่มหรือทำให้คุณสมบัติต่างๆ ของซองอาหารดีขึ้น เช่น ความแข็งแรง ความสามารถในการปิดผนึก และคุณสมบัติอีกอย่างหนึ่งที่มีผลต่อคุณภาพของอาหารและขนมขบเคี้ยวเหล่านั้นมาก คือ คุณสมบัติในการ ซึมผ่าน ซึ่งหมายถึงการซึมผ่านของไอน้ำ
และก๊าซ โดยเฉพาะอย่างยิ่งก๊าซออกซิเจน เพราะโดยปกติแล้วฟิล์มพลาสติกชนิดต่างๆ ไม่สามารถป้องกันน้ำและก๊าซได้ 100% และแต่ละชนิดก็จะป้องกันการซึมผ่านได้ไม่เท่ากัน บางชนิดอาจจะป้องกันการซึมผ่านของ ก๊าซออกซิเจนได้ไม่ดี เช่น oriented polypropylene, polyethylene บางชนิดป้องกันการซึมผ่านของก๊าซออกซิเจนได้ดี แต่ป้องกันไอน้ำได้ไม่ดี เช่น nylon บางชนิดป้องกันได้ดีทั้งสองอย่าง เช่น polyethylene terephthalate (PET) หรือบางชนิดป้องกันได้ไม่ดีทั้งสองอย่าง เช่น PVC ดังนั้นผู้ผลิตจึงพยายามเลือกชนิดของฟิล์มพลาสติกที่มีคุณสมบัติเด่น
แตกต่างกันมาประกบกัน เพื่อทำซองให้เหมาะสม โดยคำนึงถึงระยะเวลาการวางจำหน่าย
ถึงแม้ว่าจะมีการประกบกันของฟิล์มพลาสติกหลายชนิด แต่ก็ยังมีการ ซึมผ่านเข้าของไอน้ำและก๊าซออกซิเจนได้จำนวนหนึ่ง ดังนั้นเมื่อเราซื้ออาหารขบเคี้ยว ที่มีวางขายตามร้านมาช่วงเวลาหนึ่งแล้วพบว่าอาหารไม่กรอบ ก็เป็นเพราะว่ามีการซึมผ่านของไอน้ำเข้าไปผสมในอาหารทีละน้อยจนกระทั่งชื้น หรืออาหารมีกลิ่นเหม็นหืนก็เพราะมีการซึมผ่านของก๊าซออกซิเจนเข้าไป ทีละน้อย เกิดปฏิกิริยาออกซิเดชันกับอาหารจนมีกลิ่นเหม็นหืนดังกล่าว

การบรรจุอาหารพร้อมบริโภคแช่แข็งเพื่อการส่งออก
ศูนย์การบรรจุหีบห่อไทย

ปัจจุบันความต้องการของตลาดโลกในเรื่องของผลิตภัณฑ์อาหารสำเร็จรูปแช่แข็ง ซึ่งจัดเป็นผลิตภัณฑ์มูลค่าเพิ่มมีแนวโน้มที่สูงขึ้น ทั้งนี้เป็นผลมาจากอัตราการเพิ่มของประชากร สภาวะเศรษฐกิจของโลก ตลอดจนพฤติกรรมของผู้บริโภคที่เปลี่ยนแปลงไป สำหรับประเทศไทยอุตสาหกรรมผลิตภัณฑ์ดังกล่าวได้มีการพัฒนาและขยายตลาดเพิ่มขึ้นตามลำดับ จวบจนปัจจุบันอุตสาหกรรมดังกล่าวก็ได้ขยายตัวอยู่ในระดับแนวหน้าของสินค้า ส่งออก โดยนำเงินตราเข้าประเทศปีละจำนวนมหาศาล อย่างไรก็ตามการส่งออกสินค้าดังกล่าวยังประสบปัญหาอยู่บ้าง และคาดว่าจะทวีความรุนแรงมากขึ้นในอนาคต ปัญหาเหล่านี้ที่สำคัญได้แก่ ปัญหาการแข่งขันทางด้าน การตลาด ไม่ว่าจะเป็นการแข่งขันระหว่างประเทศคู่แข่งทางการค้า หรือการแข่งขันในระหว่างกลุ่มผู้ส่งออกภายในประเทศกันเอง เป็นต้น การบรรลุทางการแข่งขันด้านการตลาดจำเป็นต้องอาศัยปัจจัยหลายประการ ได้แก่ การ ลดต้นทุนการผลิตให้มาก ที่สุด การรักษาคุณภาพของสินค้าให้เป็นที่ยอมรับของผู้บริโภค นอกจากนี้ ยังมีปัจจัยสำคัญอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งมีผลโดยตรงต่อการเพิ่มยอดจำหน่ายของสินค้า นั่นคือการออกแบบบรรจุภัณฑ์พร้อมกราฟฟิกที่มีความเหมาะสมทั้งในด้านประโยชน์ใช้สอยและความสวยงามให้สอดคล้องกับรสนิยมและพฤติกรรมของผู้บริโภค อีกทั้งยังต้องมีความถูกต้องตามกฎระเบียบควบคุมสินค้าของประเทศผู้นำเข้าอีกด้วย
สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย (วท.) โดยศูนย์การบรรจุหีบห่อไทย ตระหนักดีถึงปัญหาดังกล่าว จึงได้ศึกษาการออกแบบบรรจุภัณฑ์พร้อมกราฟฟิกสำหรับผลิตภัณฑ์อาหารแช่แข็งเพื่อ การส่งออก โดยกำหนดผลิตภัณฑ์เป้าหมายสำหรับการออกแบบบรรจุภัณฑ์ เป็นชุด ได้แก่ ทอดมันปลา ไก่ชุบแป้งทอด และปลาหมึกยัดไส้ ซึ่งเป็นผลิตภัณฑ์อาหารที่มีศักยภาพพอที่จะเป็นที่ยอมรับของผู้บริโภคในกลุ่มประเทศตะวันตกเช่น สหรัฐอเมริกาและยุโรป เนื่องจากอาหารไทยเริ่มเป็นที่คุ้นเคยและได้รับความนิยมในกลุ่มประเทศดังกล่าวพอสมควร
บรรจุภัณฑ์ที่ออกแบบมีโครงสร้างภายนอกเป็นกล่องกระดาษแข็งที่ทำด้วยเยื่อกระดาษฟอกขาวทั้งสองผิวหน้า มีมิติภายนอก 190 x 140 x 35 มิลลิเมตร ขนาดของกล่องดังกล่าวสามารถวางเรียงได้เต็มพอดีในกล่องกระดาษลูกฟูกเพื่อการขนส่งขนาดมาตรฐาน 400 x 300 x 215 มิลลิเมตร โดยวางเรียง 5 ชั้นๆ ละ 4 กล่อง ส่วนบรรจุภัณฑ์ภายในกล่องกระดาษแข็ง ซึ่งใช้บรรจุและสัมผัสกับอาหารโดยตรงเป็นถาดพลาสติกขึ้นรูปด้วยความร้อน หุ้มด้วยฟิล์มพลาสติกและปิดผนึกด้วยความร้อน ซึ่งจะช่วยคุ้มครองและรักษารูปทรงของสินค้าได้ดี ในส่วนของกราฟฟิกสำหรับบรรจุภัณฑ์นั้น การ ออกแบบได้คำนึงถึงความสวยงามควบคู่ไปกับความถูกต้องสอดคล้องกับ กฎระเบียบของฉลากอาหาร โดยเน้นตลาดยุโรปเป็นหลัก ดังนั้นภาษาบนฉลากที่เลือกใช้จึงมี 3 ภาษา คือ ภาษาอังกฤษเป็นภาษาหลัก โดยมีภาษาเยอรมันและฝรั่งเศสเป็นภาษารอง รายละเอียดที่กำหนดและต้องแจ้งไว้บนฉลากได้แก่ ชื่อผลิตภัณฑ์ น้ำหนักบรรจุ ส่วนผสม ข้อความว่า “ควรบริโภคก่อนวันที่” ที่อยู่ของผู้ผลิต หรือผู้จัดจำหน่าย และแหล่งผลิตสินค้า เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีรายละเอียดอื่นๆ ซึ่งถ้าขาดไปจะไม่สามารถบริโภคได้อย่างเหมาะสมเช่น วิธีการเก็บรักษา และวิธีการปรับปรุง เป็นต้น การจัดวาง องค์ประกอบของกราฟฟิกอันได้แก่ข้อความและภาพประกอบนั้นอยู่ในลักษณะแบบสมดุล ซึ่งเป็นการจัดวางองค์ประกอบศิลป์ที่มีประสิทธิภาพ ให้ความรู้สึกในการสื่อสารข้อมูลของสินค้ากับผู้บริโภคได้อย่างตรงไปตรงมา และชัดเจน สีหลักของกราฟฟิกที่เลือกใช้คือ สีดำ ซึ่งเป็นสีที่แสดงถึงความมีคุณภาพของสินค้าและเป็นสีซึ่งยอมรับได้ในตลาดยุโรป อีกทั้งยังเป็นสี ซึ่งช่วยสร้างความเด่นสะดุดตาให้ตัวสินค้าเมื่อต้องแสดงตัว ณ จุดขาย นอกจากนี้มีการใช้สีรองซึ่งเป็นสีที่บ่งบอกถึงความแตกต่างของชนิดของสินค้า โดยเลือกใช้สีต่างๆ ซึ่งมีความสัมพันธ์กับตัวสินค้า เช่น สีแดงสำหรับทอดมันปลากราย สีน้ำเงินสำหรับปลาหมึกยัดไส้ และสีน้ำตาลทองสำหรับไก่ชุบแป้งทอด นอกจากนี้แล้วกราฟฟิกที่ออกแบบยังมีการสอดแทรกเอกลักษณ์ประจำชาติ ซึ่งเป็นแนวความคิดในการประชาสัมพันธ์ประเทศอันเป็นแหล่งที่มาของผลิตภัณฑ์ เช่น การใช้ลวดลายกรอบย่อไม้มุมสิบสอง การเลือกใช้จานเชิงลายไทยเป็นภาชนะบรรจุผลิตภัณฑ์ อีกทั้งยังมีการออกแบบคำขวัญและสัญลักษณ์ประกอบคำขวัญ โดยคำขวัญใช้ว่า “THAILAND 1ST CHOICE” ส่วนสัญลักษณ์ประกอบคำขวัญเป็นรูปลวดลายกนก ซึ่งจะ เป็นการสร้างภาพลักษณ์ที่ดีต่อผลิตภัณฑ์ ระบบการพิมพ์สำหรับบรรจุภัณฑ์เป็นระบบออฟเซ็ท 4 สี โดยมีการเพิ่มสีพิเศษ (สีทอง) เป็นสีที่ 5 ซึ่งจะช่วยเพิ่มความสวยงามและมูลค่าให้กับตัวสินค้าอีกด้วย