การจัดการทรัพยากร
ดร. อมรรัตน์ สวัสดิทัต

การผลิตใดๆ ก็ตาม มักจะเกี่ยวข้องกับการใช้พลังงาน วัตถุดิบ และการทิ้งของเสีย แต่ปัจจุบันนี้ควรตระหนักถึงความจำเป็นที่จะต้องมีการ บรรจุภัณฑ์ด้วย โดยเฉพาะอย่างยิ่งบรรจุภัณฑ์สำหรับผลิตภัณฑ์อาหาร และ เครื่องดื่ม หน้าที่ของบรรจุภัณฑ์จะช่วยให้สินค้าในบรรจุภัณฑ์ถึงมือผู้บริโภค ในสภาพเดียวกันกับที่ออกจากโรงงาน ผู้บริโภคจะเห็นเพียงส่วนเดียว ของวงจรคือ การเปิดบรรจุภัณฑ์เพื่อใช้สินค้าแล้วก็ทิ้งบรรจุภัณฑ์ไป บรรจุภัณฑ์จึงดูเสมือนเป็นมูลฝอย ที่ไม่มีประโยชน์ ดังนั้นจึงควรจะได้มีการวิเคราะห์การผลิตบรรจุภัณฑ์ให้ครบทั้งวงจร ตั้งแต่นำวัตถุดิบมาผลิตจนถึงการทิ้งบรรจุภัณฑ์ เนื่องจากบรรจุภัณฑ์ใช้แล้วยังเป็นทรัพยากรที่สามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้อีกการใช้วัตถุดิบอย่างเหมาะสม แก้วเป็นบรรจุภัณฑ์ที่ใช้มานานหลายพันปี โลหะใช้มาประมาณ 200 ปี พลาสติกประมาณ 50 ปี กระดาษเป็นบรรจุภัณฑ์ที่ใช้มาเป็นเวลายาวนานเช่นกัน และมีแนวโน้มในการที่จะนำไปใช้ร่วมกับวัสดุอื่น การเลือกใช้วัสดุชนิดใดชนิดหนึ่งหรือการใช้วัสดุหลายชนิดขึ้นอยู่กับประเภทของสินค้า ว่าต้องการความคุ้มครองในเรื่องใดบ้าง เช่น ความชื้น กลิ่น แมลง การรั่วซึม การถูกกดทับ และราคาดังนั้นจึงควรเลือกใช้บรรจุภัณฑ์ที่ผลิตจากวัตถุดิบซึ่งหาได้ง่ายและมีอยู่เป็นจำนวนมาก เช่น แก้ว อะลูมิเนียม กระดาษ การผลิตแก้ว ต้องการใช้วัตถุดิบ เช่น ทราย หิน ปูน และ โซดาแอช ซึ่งวัตถุดิบเหล่านี้จะไม่มีการขาดแคลน อะลูมิเนียมผลิตจากบอกไซด์และแร่อื่นๆ ซึ่งมีอยู่มากมายบน พื้นโลกนี้ กระดาษทำจากวัสดุที่สร้างขึ้นใหม่ได้ เช่น ไม้เนื้ออ่อน ไม้โตเร็ว พืชและวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตร รวมทั้งนำเยื่อที่ได้จากกระดาษใช้แล้ว มาผสม ส่วนบรรจุภัณฑ์ที่ผลิตจากวัตถุดิบที่อาจจะมีวันหมดไปจากโลกนี้ได้ ได้แก่ พลาสติกซึ่งผลิตจากน้ำมัน ควรช่วยกันสงวนไว้ โดยลดการใช้หรือนำไปหมุนเวียนเปลี่ยนรูปแทนที่จะให้เลิกใช้ การพัฒนาบรรจุภัณฑ์ให้มีน้ำหนักเบาและการขนส่งรวมหน่วยใหญ่ ปัจจุบันมีการปรับปรุงบรรจุภัณฑ์ให้มีน้ำหนักเบา เพื่อลดค่าใช้จ่ายในการขนส่งตัวอย่างที่พอเห็นได้มีดังนี้ บรรจุภัณฑ์แก้วที่ใช้ครั้งเดียว ปัจจุบันมีน้ำหนักลดลงจากการผลิตเมื่อ 5 ปีที่แล้วถึง 30% และยังมีแนวโน้มที่จะลดลงถึง 50% ในอีก 2 ปีข้างหน้า (ดู ภาพประกอบ) กระป๋องบรรจุอาหารมีน้ำหนักลดลงจากเมื่อ 10 ปีที่แล้วถึง 18% ถังเหล็กขนาดบรรจุ 200 ลิตร ความหนาลดลง 12.5% โดยยังมีความ แข็งแกร่งเหมือนเดิม กระป๋องอะลูมิเนียมบรรจุเครื่องดื่มมีน้ำหนักลดลงจากเมื่อ 20 ปีที่แล้วถึง 20% กล่องกระดาษขนาดกลางมีน้ำหนักลดลงจากเมื่อ 20 ปีที่แล้ว 30% กล่องบรรจุนมและน้ำผลไม้ใช้วัสดุน้อยลง 20% เทียบกับในปี 2518 ขวด PET มีน้ำหนักน้อยลงจากเมื่อ 20 ปีที่แล้ว 38% และ ขวดนม PE มีน้ำหนักลดลง 37% บรรจุภัณฑ์ที่มีน้ำหนักเบาจะช่วยลดปริมาณการใช้วัตถุดิบ นอกจากนี้การปรับปรุงส่วนผสมของวัตถุดิบ ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีการผลิต และการใช้คอมพิวเตอร์ช่วยในการออกแบบก็เป็นการลดปริมาณวัตถุดิบอีกวิธีหนึ่ง นอกจากนี้การประหยัดวัตถุดิบอีกวิธีหนึ่งคือ การขนส่งหน่วยใหญ่ โดยบรรจุในถุงรวมขนาดใหญ่ เช่น อาหารสัตว์ ซีเมนต์ เม็ดพลาสติก การนำกลับมาใช้ซ้ำ การจัดการทรัพยากรอีกวิธีหนึ่งคือการนำบรรจุภัณฑ์มาใช้ซ้ำ เช่น ลังพลาสติกสำหรับผลไม้ ผัก เครื่องดื่ม ขนมปัง ขนมอบต่างๆ รวมทั้ง แผ่นรองรับสินค้า ส่วนบรรจุภัณฑ์ขายปลีกจะเห็นได้จากขวดแก้วบรรจุเครื่องดื่มประเภทน้ำอัดลม ซึ่งนำไปล้างแล้วบรรจุใหม่อีก การกำจัดและหมุนเวียนเปลี่ยนรูป ประโยชน์ของการนำบรรจุภัณฑ์มาหมุนเวียนเปลี่ยนรูปนั้น มักจะถูกมองข้ามไปเสมอ แท้จริงแล้ว เป็นการประหยัดทรัพยากรและลดปริมาณมูลฝอยได้เป็นอย่างดี วัตถุประสงค์ของระบบการหมุนเวียนเปลี่ยนรูป คือ การรักษาสิ่งแวดล้อมและการ ใช้พลังงานอย่างสมดุล ในเรื่อง นี้ถ้าเป็นบรรจุภัณฑ์ใช้แล้วขนาดใหญ่ ซึ่งประกอบด้วยวัสดุหลายชนิดอยู่ ในที่เดียวกัน เช่น ซากรถหรือเรือ จะจัดการได้ง่ายกว่าบรรจุภัณฑ์ซึ่งประกอบด้วยหน่วยย่อยเป็นล้านหน่วย การตั้งธนาคารขวดในต่างประเทศนั้น ภาคอุตสาหกรรมจะต้องหาวิธีการต่างๆ ให้ประชาชนนำขวดมาไว้ที่ธนาคารขวด หากไม่ใช่หนทางผ่านแล้วก็จะเป็นการสิ้นเปลืองพลังงานในการขับรถไปเพื่อนำขวดไปไว้ยังธนาคารขวด ต่อมาจึงได้ยอมรับกันว่าหากจะนำวัสดุที่สามารถหมุนเวียนเปลี่ยนรูปใส่ภาชนะแยกต่างหาก และรวบรวมในครั้งเดียวกันกับการเก็บมูลฝอยจะได้ผลดีกว่า อย่างไรก็ตามระบบนี้ก็ยังขึ้นอยู่กับความร่วมมือของประชาชน รัฐน่าจะจัดให้มีการลงทุนในระบบการรวบรวมและกำจัดมูลฝอยอย่างทันสมัยและมีประสิทธิภาพ เพื่อให้มีการหมุนเวียนเปลี่ยนรูปวัสดุที่ตลาดต้องการ ให้มีการเผาเพื่อใช้พลังงานให้เกิดประโยชน์และให้ทิ้งในที่ รองรับที่ไม่ทำให้สภาพแวดล้อมเสื่อมโทรม